بینشهای کلیدی
- نوجوانی دورهای است که در آن نگاه فرد به آینده تغییر میکند.
- نوجوان هنوز بسیاری از اتفاقات زندگی خود را تجربه نکرده است و نمیداند در چند سال آینده چه اتفاقی خواهد افتاد.
- گاهی نگرانی نوجوان بازتاب نگرانیهای خود والدین است.
علل نگرانی بیش از حد برای آینده در نوجوانان و راهکارهای کنترل آن
نوجوانی دورهای است که در آن نگاه فرد به آینده تغییر میکند. کودک بیشتر در زمان حال زندگی میکند، اما نوجوان کمکم درباره سالهای بعد، انتخاب رشته، دانشگاه، شغل، روابط اجتماعی، استقلال، موفقیت و جایگاه خود در زندگی فکر میکند.
به همین دلیل، فکر کردن به آینده در نوجوانی کاملاً طبیعی است؛ اما گاهی این فکر کردن از حد معمول فراتر میرود. نوجوان ممکن است ساعتها درباره اتفاقاتی که هنوز رخ ندادهاند فکر کند، مدام سناریوهای منفی بسازد و از خودش بپرسد:
- «اگر موفق نشوم چه؟»
- «اگر نتوانم وارد رشتهای که دوست دارم بشوم چه؟»
- «اگر آیندهام خراب شود چه؟»
- «اگر انتخاب اشتباهی داشته باشم چه؟»
- «اگر نتوانم مثل بقیه موفق شوم چه؟»
در این شرایط، آینده به جای اینکه برای نوجوان یک فرصت باشد، به منبع دائمی اضطراب تبدیل میشود.
نکته مهم این است که نگرانی درباره آینده همیشه نشانه مشکل روانشناختی نیست. نگرانی در حد متعادل میتواند نوجوان را به برنامهریزی، تلاش و تصمیمگیری تشویق کند. مسئله زمانی جدیتر میشود که نگرانی شدید، مداوم و خارج از کنترل باشد و روی خواب، درس، روابط، تمرکز یا زندگی روزمره تأثیر بگذارد.
در این مقاله بررسی میکنیم چرا بعضی نوجوانان بیش از حد نگران آینده میشوند، والدین چه اشتباهاتی ممکن است این نگرانی را تشدید کنند و چگونه میتوان به نوجوان کمک کرد آینده را واقعبینانهتر ببیند.
چرا نوجوانان درباره آینده زیاد نگران میشوند؟
نگرانی درباره آینده معمولاً یک علت واحد ندارد. مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و تحصیلی میتوانند در شکلگیری آن نقش داشته باشند.
- ۱. ناشناخته بودن آینده
- ۲. فشار برای موفق شدن
- ۳. مقایسه با دیگران
- ۴. کمالگرایی
- ۵. تجربه شکست یا ناکامی
- ۶. اضطراب والدین
- ۷. ترس از انتخاب اشتباه
- ۸. افکار «چه میشود اگر...؟»
۱. ناشناخته بودن آینده
یکی از مهمترین دلایل نگرانی، عدم قطعیت است.
نوجوان هنوز بسیاری از اتفاقات زندگی خود را تجربه نکرده است و نمیداند در چند سال آینده چه اتفاقی خواهد افتاد.
این ناشناخته بودن میتواند ذهن را به سمت سناریوهای مختلف ببرد.
مثلاً نوجوان ممکن است با خودش فکر کند:
- «اگر انتخاب رشتهام اشتباه باشد چه؟»
- «اگر در دانشگاه موفق نشوم چه؟»
- «اگر شغل خوبی پیدا نکنم چه؟»
ذهن انسان معمولاً تلاش میکند آینده را پیشبینی کند، اما وقتی اطلاعات کافی وجود ندارد، ممکن است به جای پیشبینی واقعبینانه، احتمالهای منفی را بیش از اندازه برجسته کند.
۲. فشار برای موفق شدن
یکی از عوامل مهم نگرانی نوجوانان، فشار برای موفقیت است.
گاهی نوجوان احساس میکند از همین حالا باید تکلیف تمام زندگی خود را مشخص کرده باشد.
ممکن است از اطرافیان بشنود:
«باید از الان به فکر آینده باشی.»
«اگر الان درس نخوانی، آیندهات خراب میشود.»
«باید یک رشته خوب انتخاب کنی.»
«باید دانشگاه خوبی قبول شوی.»
«باید از بقیه جلو بزنی.»
هرکدام از این جملات به تنهایی ممکن است نیت بدی نداشته باشند، اما تکرار مداوم آنها میتواند این پیام را به نوجوان منتقل کند که:
«اگر الان اشتباه کنم، آیندهام را از دست میدهم.»
این نوع نگاه، آینده را بیش از اندازه سرنوشتساز و هر تصمیم را غیرقابل جبران نشان میدهد.
۳. مقایسه با دیگران
شبکههای اجتماعی و محیط مدرسه میتوانند مقایسه اجتماعی را بیشتر کنند.
نوجوان ممکن است موفقیتهای دیگران را ببیند و تصور کند همه همسالانش در حال پیشرفت هستند، در حالی که خودش عقب مانده است.
مثلاً ممکن است بگوید:
«همه میدانند قرار است چه کاره شوند، من نمیدانم.»
یا:
«دوستم از الان برای آیندهاش برنامه دارد، من هنوز سردرگمم.»
اما واقعیت این است که مسیر رشد و تصمیمگیری برای همه یکسان نیست.
نداشتن پاسخ قطعی درباره آینده در دوران نوجوانی، بهخودیخود نشانه عقبماندن نیست.
۴. کمالگرایی
نوجوان کمالگرا ممکن است تصور کند فقط یک مسیر درست وجود دارد.
به عنوان مثال:
«اگر بهترین رشته را انتخاب نکنم، شکست خوردهام.»
«اگر بهترین دانشگاه قبول نشوم، آیندهام خراب است.»
«اگر در امتحان اشتباه کنم، یعنی موفق نمیشوم.»
در این حالت، اشتباههای کوچک به اتفاقاتی بزرگ و جبرانناپذیر تبدیل میشوند.
۵. تجربه شکست یا ناکامی
گاهی یک تجربه ناخوشایند باعث میشود نوجوان آین ده را با ترس بیشتری ببیند.
مثلاً دانشآموزی که در یک آزمون مهم نتیجه مطلوبی نگرفته است ممکن است به این نتیجه برسد:
«اگر این بار نتوانستم، دفعه بعد هم نمیتوانم.»
اما یک نتیجه نامطلوب، پیشبینی قطعی آینده نیست
والدین میتوانند کمک کنند نوجوان میان این دو جمله تفاوت بگذارد:
«این بار موفق نشدم.»
و
«من هیچوقت موفق نمیشوم.»
اولی یک اتفاق است؛ دومی یک پیشبینی افراطی درباره تمام آینده.
۶. اضطراب والدین
گاهی نگرانی نوجوان بازتاب نگرانیهای خود والدین است.
اگر والد مرتب درباره آینده، موفقیت، درس، شغل، وضعیت اقتصادی یا تصمیمهای نوجوان نگران باشد، نوجوان ممکن است احساس کند آینده واقعاً خطرناک و نامطمئن است.
مثلاً والد ممکن است با نیت حمایت بگوید:
«من فقط نگران آیندهات هستم.»
اما اگر این نگرانی دائماً تکرار شود، نوجوان ممکن است آن را به این شکل دریافت کند:
«پس آینده من واقعاً ترسناک است.»
بنابراین والدین باید بین کمک به برنامهریزی و انتقال اضطراب خود به نوجوان تفاوت بگذارند.
۷. ترس از انتخاب اشتباه
یکی از نگرانیهای رایج در نوجوانی این است:
«اگر تصمیم اشتباهی بگیرم چه؟»
این نگرانی بهخصوص درباره انتخاب رشته، کنکور، دانشگاه و آینده شغلی دیده میشود.
نوجوان ممکن است تصور کند یک انتخاب اشتباه، کل زندگی او را تعیین خواهد کرد.
در چنین شرایطی والدین میتوانند به جای ارائه اطمینانهای غیرواقعی، به نوجوان کمک کنند انعطافپذیری را یاد بگیرد:
«قرار نیست امروز تمام آیندهات را مشخص کنی. فعلاً باید اطلاعات جمع کنیم و بهترین تصمیمی را که با اطلاعات امروز داریم بگیریم.»
این نوع نگاه فشار تصمیمگیری را کاهش میدهد.
۸. افکار «چه میشود اگر...؟»
گاهی ذهن نوجوان وارد چرخهای از سؤالهای فرضی میشود:
چرخهای از سؤالهای فرضی میشود:
«اگر قبول نشوم چه؟»
«اگر نتوانم چه؟»
«اگر همه چیز خراب شود چه؟»
«اگر دیگران از من بهتر باشند چه؟»
مشکل اصلی اینجاست که پاسخ دادن به یک سؤال، سؤال بعدی را ایجاد میکند.
مثلاً:
«اگر این بار نتوانستم، دفعه بعد هم نمیتوانم.»
اگر قبول نشوم چه؟
«آنوقت باید مسیر دیگری انتخاب کنم.»
اما ذهن دوباره میپرسد:
«اگر مسیر دیگر هم جواب نداد چه؟»
این چرخه میتواند ساعتها ادامه پیدا کند.
در چنین شرایطی، هدف این نیست که برای تکتک «اگرها» پاسخ پیدا کنیم؛ بلکه باید یاد بگیریم همه آینده را نمیتوان از قبل کنترل کرد.
تفاوت برنامهریزی با نگرانی چیست؟
این یکی از مهمترین نکاتی است که باید به نوجوان آموزش داده شود.
برنامهریزی میگوید:
«من چه کاری میتوانم انجام دهم؟»
نگرانی افراطی میگوید:
«اگر اتفاق بدی بیفتد چه؟»
برنامهریزی معمولاً به اقدام منتهی میشود.
نگرانی افراطی اغلب به تکرار فکر بدون اقدام مشخص منجر میشود.
مثلاً:
«برای امتحان هفته آینده، امروز دو فصل را مرور میکنم.»
نگرانی:
«اگر امتحان را خراب کنم، آیندهام چه میشود؟»
والدین میتوانند به نوجوان کمک کنند هر بار که ذهنش وارد نگرانی درباره آینده شد، بپرسد:
«آیا الان کاری هست که بتوانم انجام دهم؟»
اگر پاسخ مثبت است، یک اقدام کوچک تعریف کند.
اگر پاسخ منفی است، لازم نیست ساعتها درباره همان موضوع فکر کند.
والدین چگونه به نگرانی نوجوان درباره آینده پاسخ دهند؟
ابتدا نگرانی را کوچک نشمارید
گفتن جملههایی مثل:
«اینها که نگرانی نیست.»
«تو هنوز خیلی بچهای.»
«ولش کن، درست میشه.»
ممکن است نوجوان احساس کند کسی او را نمیفهمد.
بهتر است ابتدا احساس او را بشناسیم:
«میفهمم که آینده برات مهمه و نمیدونی چه اتفاقی میافته.»
بعد میتوانیم وارد حل مسئله شویم.
از اطمینان دادن افراطی پرهیز کنید
گاهی والد برای آرام کردن نوجوان مرتب میگوید:
«نگران نباش، حتماً موفق میشی.»
اما هیچکس نمیتواند آینده را تضمین کند.
اطمینان دادن افراطی ممکن است برای مدت کوتاهی اضطراب را کم کند، اما به نوجوان کمک نمیکند با عدم قطعیت کنار بیاید.
بهتر است بگوییم:
«نمیتونیم دقیقاً بدونیم آینده چه میشه، اما میتونیم ببینیم امروز چه کاری از دستمون برمیاد.»
این پیام هم آرامکننده است و هم واقعبینانه.
نگرانی را به اقدام تبدیل کنید
اگر نوجوان میگوید:
«من برای آیندهام خیلی نگرانم.»
به جای اینکه وارد بحث طولانی درباره تمام آینده شوید، بپرسید:
«دقیقاً کدام قسمت آینده بیشتر نگرانت میکنه؟»
مثلاً ممکن است مشخص شود نگرانی اصلی او انتخاب رشته است.
حالا مسئله کوچکتر شده است.
بعد بپرسید:
«برای اینکه درباره انتخاب رشته اطلاعات بیشتری داشته باشیم، چه کاری میتونیم انجام بدیم؟»
این روش ذهن نوجوان را از یک نگرانی بزرگ و مبهم به یک مسئله مشخص منتقل میکند.
به نوجوان یاد بدهید آینده قابل تغییر است
یکی از پیامهای مهم برای نوجوان این است که زندگی همیشه یک مسیر خطی ندارد .
ممکن است فردی رشته تحصیلی خود را تغییر دهد، علایقش عوض شود یا مسیر شغلی متفاوتی را انتخاب کند.
بنابراین بهتر است به نوجوان بگوییم:
«قرار نیست یک تصمیم، تمام زندگی تو را برای همیشه تعیین کند.»
البته این جمله به معنی بیاهمیت بودن تصمیمها نیست؛ بلکه به معنی پذیرش این واقعیت است که انسان در طول زندگی فرصت یادگیری، اصلاح و تغییر مسیر دارد.
تکنیک «دایره کنترل»
یک تمرین کاربردی برای نوجوان این است که یک کاغذ را به سه بخش تقسیم کند:
1)چیزهایی که کاملاً تحت کنترل من هستند
2) چیزهایی که تا حدی تحت کنترل من هستند
3)چیزهایی که تحت کنترل من نیستند
درباره دایره کنترل درpositivepsychology بخوانید:
زمان مشخصی برای نگرانی تعیین کنید
اگر نوجوان دائماً درباره آینده فکر میکند، میتوان یک زمان کوتاه و مشخص برای بررسی نگرانیها در نظر گرفت.
مثلاً:
«هر روز عصر ۱۵ دقیقه درباره نگرانیهای مربوط به مدرسه و آینده صحبت میکنیم.»
اگر نگرانی در زمان دیگری به ذهنش رسید، میتواند آن را یادداشت کند و بعداً بررسی کند.
هدف این نیست که احساسات نوجوان سرکوب شود؛ بلکه هدف این است که نگرانی تمام روز او را اشغال نکند.
خواب و نگرانی نوجوان
نگرانی درباره آینده ممکن است هنگام خواب بیشتر شود، زیرا در سکوت شب فرصت بیشتری برای فکر کردن وجود دارد.
اگر نوجوان مرتب در زمان خواب درگیر افکار آینده است، بهتر است برنامه شبانه آرام و منظم داشته باشد و زمان زیادی را قبل از خواب صرف فعالیتهای تحریککننده نکند.
همچنین اگر نگرانی باعث اختلال مداوم در خواب شده باشد، این موضوع ارزش بررسی بیشتری دارد.
درباره اهمیت خواب در کودکان و نوجوانان در مقالات پیامد بخوانید
چه زمانی نگرانی نوجوان نیاز به کمک تخصصی دارد؟
نگرانی گاهبهگاه درباره آینده طبیعی است.
اما اگر اضطراب و نگرانی شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی روزمره باشد، بهتر است والدین موضوع را جدیتر بررسی کنند.
برای مثال اگر نوجوان:
دائماً درباره آینده مضطرب است؛
نمیتواند نگرانیهایش را متوقف کند؛
به دلیل نگرانی تمرکز خود را از دست میدهد؛
خوابش بهطور مداوم تحت تأثیر قرار گرفته است؛
از فعالیتهای معمول خود فاصله گرفته است؛
مرتب از ترس شکست یا آینده از تصمیمگیری اجتناب میکند؛
یا اضطراب او باعث اختلال قابل توجه در مدرسه، خانواده یا روابط شده است
صحبت با روانشناس یا متخصص سلامت روان نوجوانان میتواند کمککننده باشد.
این کار به معنی «بیمار بودن» نوجوان نیست؛ بلکه یعنی او برای مدیریت فشار روانی به حمایت تخصصی نیاز دارد.
جمعبندی
نگرانی درباره آینده در نوجوانی طبیعی است، اما نگرانی بیش از حد میتواند زندگی نوجوان را تحت تأثیر قرار دهد.
ترس از آینده ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند فشار تحصیلی، کمالگرایی، مقایسه اجتماعی، ترس از انتخاب اشتباه، تجربه شکست، عدم قطعیت و حتی اضطراب والدین قرار بگیرد.
مهمترین کاری که والدین میتوانند انجام دهند این نیست که به نوجوان قول دهند «همه چیز حتماً خوب خواهد شد». هیچکس نمیتواند چنین تضمینی بدهد.
پیام سالمتر این است:
«ما نمیدانیم دقیقاً آینده چه شکلی خواهد بود، اما میتوانیم یاد بگیریم با تغییرات کنار بیاییم، تصمیم بگیریم، اشتباه کنیم، اصلاح کنیم و قدم بعدی را برداریم.»
نوجوانی قرار نیست دورهای باشد که فرد از همین حالا تمام زندگی خود را پیشبینی کند. هدف اصلی این است که نوجوان به تدریج یاد بگیرد عدم قطعیت را تحمل کند، روی چیزهایی که در کنترلش هستند تمرکز کند و به جای زندگی کردن در آینده، برای امروز قدمهای قابل انجام بردارد .
ممکن است فردی رشته تحصیلی خود را تغییر دهد، علایقش عوض شود یا مسیر شغلی متفاوتی را انتخاب کند.

دیدگاه شما