چرا کودک ادرار و مدفوع خود را نگه میدارد؟
یکی از رفتارهایی که میتواند والدین را نگران کند، این است که کودک با وجود احساس نیاز به دستشویی، مدتی ادرار یا مدفوع خود را نگه میدارد. گاهی کودک وسط بازی دستشویی رفتن را عقب میاندازد، گاهی از توالت مدرسه استفاده نمیکند و گاهی هم به دلیل تجربه دردناک قبلی، از دفع مدفوع میترسد.
این رفتار همیشه به معنای لجبازی یا بیتوجهی کودک نیست.
در مورد مدفوع، ترس از درد، یبوست، دشواری آموزش توالت، ناآشنایی با سرویس بهداشتی یا نخواستن برای قطع بازی میتواند باعث نگه داشتن مدفوع شود. نگه داشتن مدفوع نیز میتواند آن را خشکتر و دفع بعدی را دشوارتر کند و به شکلگیری یک چرخه معیوب منجر شود.
در مورد ادرار نیز برخی کودکان ممکن است برای مدت طولانی دستشویی رفتن را به تأخیر بیندازند. نگه داشتن طولانیمدت ادرار میتواند با مشکلات کنترل مثانه و خیس کردن لباس همراه شود و در برخی کودکان، مشکلات ادراری و یبوست نیز همزمان وجود دارند.
بنابراین، اولین قدم برای کمک به کودک این است که به جای سرزنش کردن، بفهمیم چرا این اتفاق میافتد.
نگه داشتن ادرار و مدفوع در کودک چه تفاوتی دارد؟
ادرار و مدفوع هر دو به دفع مواد زائد بدن مربوط هستند، اما علتها و پیامدهای نگه داشتن آنها دقیقاً یکسان نیست.
در مورد مدفوع، یکی از مهمترین عوامل، تجربه دفع دردناک است. اگر کودک یک بار مدفوع سفت و دردناکی داشته باشد، ممکن است دفع بعدی را به تأخیر بیندازد. ماندن مدفوع در روده باعث جذب بیشتر آب و سفتتر شدن آن میشود و دفع بعدی ممکن است دشوارتر شود. به این ترتیب، چرخهای از درد → ترس → نگه داشتن → سفتتر شدن مدفوع → درد بیشتر ایجاد میشود.
در مورد ادرار، کودک ممکن است به دلیل مشغول بودن، بیتوجهی به احساس نیاز، نخواستن استفاده از توالت مدرسه یا عادت به عقب انداختن دستشویی، دفع ادرار را به تأخیر بیندازد. NIDDK نیز نگه داشتن طولانی ادرار را یکی از عوامل مرتبط با مشکلات کنترل مثانه در کودکان میداند.
علت نگه داشتن مدفوع در کودکان چیست؟
۱. ترس از درد
یکی از مهمترین دلایل نگه داشتن مدفوع، تجربه درد هنگام دفع است.
اگر مدفوع کودک خشک و سفت باشد، دفع آن میتواند دردناک باشد. کودک ممکن است دفع بعدی را به تأخیر بیندازد تا دوباره آن درد را تجربه نکند.
اما این تصمیم، مشکل را بیشتر میکند؛ زیرا مدفوع مدت بیشتری در روده باقی میماند و آب بیشتری از آن جذب میشود.
NIDDK نیز ترس از دفع دردناک را از دلایل مهم اجتناب یا تأخیر کودکان در دفع میداند.
۲. یبوست
گاهی والدین تصور میکنند کودک فقط «مدفوعش را نگه میدارد»، در حالی که پشت این رفتار یک مشکل یبوست وجود دارد.
یبوست در کودکان میتواند با نشانههایی مانند:
مدفوع سفت یا خشک
دفع دشوار یا دردناک
دفع کمتر از معمول
احساس تخلیه نشدن کامل
نفخ یا درد شکم
تغییر وضعیت بدن برای جلوگیری از دفع
کثیف شدن لباس زیر با مدفوع
همراه باشد.
بنابراین اگر کودک مرتباً مدفوع خود را نگه میدارد، باید احتمال یبوست را جدی گرفت.
چرخه معیوب نگه داشتن مدفوع چگونه شکل میگیرد؟
این چرخه را میتوان اینطور تصور کرد:
مدفوع سفت → دفع دردناک → ترس کودک → نگه داشتن مدفوع → باقی ماندن طولانیتر مدفوع در روده → سفتتر شدن مدفوع → دفع دردناکتر
هر بار که این چرخه تکرار میشود، ممکن است کودک بیشتر از دفع بترسد.
به همین دلیل، صرفاً گفتن جملههایی مانند «برو دستشویی» همیشه مشکل را حل نمیکند.
اگر علت اصلی یبوست یا درد باشد، باید خود آن مشکل نیز بررسی و درمان شود.
۳. مشکلات مربوط به آموزش توالت
دوره آموزش توالت میتواند برای بعضی کودکان همراه با مقاومت باشد.
برخی کودکان در این دوره میخواهند استقلال خود را نشان دهند و ممکن است نگه داشتن مدفوع را به عنوان بخشی از مقاومت در برابر آموزش توالت تجربه کنند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز اشاره میکند که فشار در جریان آموزش توالت میتواند در برخی کودکان به نگه داشتن مدفوع منجر شود.
به همین دلیل بهتر است آموزش توالت به یک میدان جنگ میان والد و کودک تبدیل نشود
۴. نخواستن قطع بازی
گاهی علت بسیار ساده است.
کودک مشغول بازی است و نمیخواهد فعالیت مورد علاقهاش را متوقف کند.
در این حالت ممکن است با خودش فکر کند:
«بعداً میرم.»
اما «بعداً» چندین بار تکرار میشود و کودک در نهایت با فوریت شدید نیاز به دستشویی پیدا میکند.
این رفتار بهخصوص در کودکانی که سرگرم بازی یا فعالیت مورد علاقه خود هستند، ممکن است دیده شود.
۵. ترس یا ناراحتی از توالت
برخی کودکان از محیط توالت خوششان نمیآید.
ممکن است:
صدای سیفون آنها را بترساند.
توالت برایشان بزرگ یا نامطمئن باشد.
احساس کنند روی صندلی راحت نیستند.
از بوی محیط ناراحت شوند.
قبلاً در توالت تجربه ناخوشایندی داشته باشند.
در این شرایط، بهتر است والد علت ناراحتی کودک را پیدا کند، نه اینکه فقط او را مجبور به استفاده از توالت کند.
۶. توالت مدرسه
بعضی کودکان در خانه بهراحتی دستشویی میروند اما در مدرسه دفع را به تأخیر میاندازند.
ممکن است از نبود حریم خصوصی، تمیزی سرویس، بوی نامطبوع، ترس از مسخره شدن یا محدودیت زمانی ناراحت باشند.
اگر والد متوجه شود کودک در روزهای مدرسه بیشتر مدفوع خود را نگه میدارد، بهتر است موضوع را با آرامش بررسی کند.
آیا نگه داشتن ادرار خطرناک است؟
هر مورد نگه داشتن ادرار به معنای وجود یک بیماری جدی نیست.
اما اگر کودک به شکل مداوم دفع ادرار را به تأخیر بیندازد یا علائم ادراری دیگری داشته باشد، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود.
مشکلات کنترل مثانه در کودکان میتوانند علل مختلفی داشته باشند و گاهی یبوست نیز در آنها نقش دارد. NIDDK اشاره میکند که یبوست میتواند بر مثانه فشار وارد کند و با خیس کردن روزانه ارتباط داشته باشد.
ارتباط یبوست و مشکلات ادراری کودک
این ارتباط برای بسیاری از والدین جالب است.
گاهی کودک همزمان با یبوست، علائم ادراری نیز دارد.
مدفوع تجمعیافته در روده میتواند بر عملکرد مثانه اثر بگذارد و درمان یبوست ممکن است بخشی از مدیریت مشکلات ادراری باشد. NIDDK نیز در درمان خیس کردن روزانه، بر بررسی و درمان یبوست تأکید میکند.
بنابراین اگر کودک هم مدفوع خود را نگه میدارد و هم مشکلات ادراری دارد، بهتر است هر دو موضوع در کنار هم بررسی شوند.
نشانههایی که ممکن است نشان دهند کودک مدفوع خود را نگه میدارد
همیشه کودک به والد نمیگوید که مدفوعش را نگه داشته است.
گاهی رفتارهای او این موضوع را نشان میدهند.
ممکن است کودک:
پاهایش را به هم فشار دهد.
روی پنجه بایستد یا بدنش را به شکل خاصی نگه دارد.
باسن خود را منقبض کند.
ناگهان فعالیتش را متوقف کند.
از رفتن به توالت فرار کند.
چند روز دفع نداشته باشد.
از درد هنگام دفع شکایت کند.
NIDDK برخی از این تغییرات رفتاری را از نشانههای نگه داشتن یا تأخیر در دفع مدفوع میداند.
کثیف شدن لباس زیر همیشه به معنی اسهال نیست
یکی از نکات مهم برای والدین این است که گاهی لباس زیر کودک با مقدار کمی مدفوع شل یا ظاهراً شبیه اسهال کثیف میشود.
ممکن است والد تصور کند کودک اسهال گرفته است، در حالی که این وضعیت میتواند در نتیجه تجمع مدفوع و نشت مدفوع از اطراف آن رخ دهد.
این حالت در پزشکی با اصطلاح encopresis یا بیاختیاری مدفوع مرتبط با یبوست شناخته میشود و میتواند در کودکانی که مدت زیادی مدفوع خود را نگه داشتهاند دیده شود.
اگر چنین اتفاقی تکرار میشود، بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.
والدین چگونه به کودک کمک کنند؟
اولین قدم: سرزنش نکنید
مهمترین نکته این است که نگه داشتن ادرار یا مدفوع را فوراً به «لجبازی» نسبت ندهیم.
حتی اگر کودک آگاهانه دستشویی رفتن را عقب بیندازد، ممکن است پشت رفتار او ترس، درد، اضطراب یا یک عادت شکلگرفته وجود داشته باشد.
سرزنش و تنبیه میتواند استرس کودک را بیشتر کند.
بهتر است به جای:
«باز هم نگه داشتی؟ چرا گوش نمیدی؟»
بگوییم:
«میدونم رفتن به دستشویی گاهی برات سخته؛ بیا ببینیم چطور میتونیم راحتترش کنیم.»
ایجاد برنامه منظم برای دستشویی
یکی از راهکارهای رفتاری مفید، ایجاد یک روتین منظم است.
NIDDK توصیه میکند برای کودکان آموزشدیده از نظر توالت، رفتن به توالت بعد از وعدههای غذایی میتواند به ایجاد یک عادت منظم برای دفع کمک کند.
این برنامه نباید به شکل اجبار و تنبیه باشد.
هدف این است که کودک فرصت منظم و آرامی برای استفاده از توالت داشته باشد.
محیط توالت را برای کودک راحتتر کنیم
اگر کودک از توالت ناراحت است، محیط را بررسی کنید.
آیا ارتفاع توالت مناسب است؟
آیا کودک احساس امنیت میکند؟
آیا پاهایش بدون تکیهگاه آویزان هستند؟
آیا سرویس بهداشتی بیش از حد سرد یا ترسناک است؟
برای بعضی کودکان استفاده از زیرپایی مناسب میتواند کمک کند که هنگام نشستن، وضعیت بدن راحتتر باشد.
مهم است که کودک احساس ثبات و آرامش داشته باشد.
تغذیه چه نقشی در یبوست کودک دارد؟
تغذیه میتواند در پیشگیری و مدیریت یبوست نقش داشته باشد.
NIDDK توصیه میکند کودکان در صورت نیاز به میزان کافی فیبر دریافت کنند و مصرف مایعات نیز برای کمک به عملکرد فیبر و پیشگیری از کمآبی اهمیت دارد.
منابع غذایی فیبر شامل مواردی مانند:
میوهها
سبزیجات
حبوبات
غلات کامل
برخی مغزها و دانهها
هستند.
اما مقدار مناسب فیبر و مایعات به سن، اندازه بدن، وضعیت سلامت و شرایط کودک بستگی دارد؛ بنابراین اگر کودک یبوست مداوم دارد، بهتر است برنامه غذایی او با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.
آیا باید به کودک ملین بدهیم؟
این بخش بسیار مهم است.
اگر کودک مدفوع خود را نگه میدارد، والدین نباید خودسرانه از ملین، شیاف یا تنقیه استفاده کنند.
NIDDK تأکید میکند که در صورت نیاز به دارو برای یبوست کودک، انتخاب دارو و مقدار مصرف باید با نظر پزشک انجام شود.
در بعضی کودکان درمان پزشکی لازم است و ممکن است ابتدا تجمع مدفوع برطرف شود و سپس درمان نگهدارنده برای مدتی ادامه پیدا کند. آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید میکند که درمان یبوست و بیاختیاری مدفوع ممکن است به پیگیری مداوم نیاز داشته باشد و معمولاً یک راهحل فوری ندارد.
تشویق بهتر است یا تنبیه؟
برای این مشکل، تشویق رفتارهای مناسب معمولاً رویکرد بهتری از تنبیه است.
برای مثال، میتوان برای نشستن آرام روی توالت یا پیروی از برنامه تعیینشده، سیستم تشویقی سادهای در نظر گرفت.
NIDDK نیز استفاده از سیستم پاداش برای ایجاد عادت منظم دستشویی را مطرح میکند.
اما بهتر است پاداش بر رفتاری که کودک میتواند کنترل کند متمرکز باشد، نه صرفاً نتیجهای مانند «امروز لباسش خیس نشد».
در مشکلات کنترل ادرار، NIDDK نیز توصیه میکند کودک برای پیروی از برنامه درمانی تشویق شود، نه برای خشک ماندن؛ زیرا خیس کردن همیشه تحت کنترل کامل کودک نیست.
اگر کودک از مدفوع کردن میترسد چه کنیم؟
اول باید مشخص شود چرا میترسد.
از او بپرسید:
«وقتی میخوای دستشویی بری چی اذیتت میکنه؟»
ممکن است پاسخ کودک یکی از این موارد باشد:
«درد داره.»
«میترسم.»
«توالت بزرگه.»
«صدای سیفون رو دوست ندارم.»
«نمیخوام بازی رو قطع کنم.»
«توالت مدرسه رو دوست ندارم.»
وقتی علت مشخص شد، راهکار نیز آسانتر پیدا میشود.
چه زمانی باید کودک را نزد پزشک ببریم؟
اگر مشکل کوتاهمدت است و با تغییر عادتها برطرف میشود، ممکن است نیاز به بررسی فوری نباشد؛ اما در برخی شرایط مراجعه به پزشک اهمیت دارد.
طبق توصیه NIDDK، اگر علائم یبوست بیش از دو هفته ادامه داشته باشد یا با مراقبتهای خانگی برطرف نشود، باید با پزشک کودک مشورت کرد.
همچنین وجود علائمی مانند:
خونریزی مقعدی یا خون در مدفوع
درد مداوم شکم
نفخ یا تورم قابل توجه شکم
استفراغ
کاهش وزن
نیازمند ارزیابی پزشکی است.
در مورد مشکلات ادراری نیز اگر کودک علائم مداوم، خیس کردن روزانه، درد هنگام ادرار، یا مشکلات جدید و غیرمعمول دارد، بهتر است پزشک علت را بررسی کند. مشکلات ادراری ممکن است علل مختلفی از جمله عفونت ادراری، اختلال عملکرد مثانه یا یبوست داشته باشند.
آیا نگه داشتن مدفوع میتواند طولانیمدت شود؟
بله. اگر چرخه نگه داشتن مدفوع و یبوست درمان نشود، ممکن است مشکل طولانی شود.
در برخی کودکان تجمع مدفوع میتواند باعث گشاد شدن روده و کاهش احساس طبیعی نیاز به دفع شود و در نهایت مشکلاتی مانند نشت مدفوع ایجاد شود.
آکادمی اطفال آمریکا نیز توضیح میدهد که یبوست میتواند چرخهای از نگه داشتن مدفوع، تجمع مدفوع و در نهایت بیاختیاری مدفوع ایجاد کند.
به همین دلیل بهتر است مشکل در مراحل اولیه جدی گرفته شود.
یک برنامه ساده برای والدین
اگر کودک مرتباً دفع خود را به تأخیر میاندازد، میتوانید این مراحل را در نظر بگیرید:
مرحله اول: علت را پیدا کنید
با کودک آرام صحبت کنید و ببینید مشکل از درد، ترس، مدرسه، بازی یا مسئله دیگری است.
مرحله دوم: الگوی دفع را بررسی کنید
چند روز زمان دفع، شکل و سفتی مدفوع و علائم همراه را یادداشت کنید.
مرحله سوم: روتین ایجاد کنید
زمان مشخصی برای رفتن به توالت در نظر بگیرید، بهخصوص زمانهایی که بدن کودک آمادگی بیشتری برای دفع دارد.
مرحله چهارم: محیط را راحت کنید
توالت باید برای کودک امن، مناسب و راحت باشد.
مرحله پنجم: رفتار مناسب را تشویق کنید
به جای تنبیه، همکاری کودک را تشویق کنید.
مرحله ششم: در صورت تداوم مشکل، مراجعه کنید
اگر مشکل ادامه پیدا کرد یا علائم هشدار وجود داشت، از پزشک کودک کمک بگیرید.
مهمترین اشتباه والدین چیست؟
شاید بزرگترین اشتباه این باشد که والدین تصور کنند کودک عمداً میخواهد خانواده را اذیت کند.
در بسیاری از موارد، کودک خودش نیز از شرایط ناراحت است.
ممکن است کودک از درد بترسد، از دستشویی مدرسه خجالت بکشد یا اصلاً متوجه اهمیت دفع منظم نباشد.
بنابراین برخورد آرام، پیگیری علت و همکاری با کودک بسیار مهمتر از دعوا و سرزنش است.
جمعبندی نهایی
نگه داشتن ادرار و مدفوع در کودکان میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه نشانه لجبازی نیست.
در مورد مدفوع، یبوست و دفع دردناک از مهمترین عواملی هستند که میتوانند کودک را وارد چرخهای از درد، ترس، نگه داشتن و یبوست بیشتر کنند. ترس از توالت، فشار هنگام آموزش توالت، نخواستن قطع بازی و ناراحتی از توالت مدرسه نیز میتوانند در این رفتار نقش داشته باشند.
در مورد ادرار نیز به تأخیر انداختن مداوم دستشویی، نگه داشتن طولانیمدت ادرار و برخی مشکلات مربوط به عملکرد مثانه میتوانند باعث علائم ادراری شوند. یبوست نیز گاهی همزمان با مشکلات کنترل ادرار دیده میشود و باید در ارزیابی کودک مورد توجه قرار گیرد.
والدین میتوانند با ایجاد عادت منظم دستشویی، فراهم کردن محیط راحت، توجه به تغذیه و مایعات، تشویق رفتار مناسب و پرهیز از تنبیه و سرزنش به کودک کمک کنند. در صورت وجود یبوست مداوم یا علائم هشدار نیز مراجعه به پزشک ضروری است.
مهمتر از همه، باید به یاد داشت که کودک برای یادگیری عادتهای درست دفع، به آرامش، صبر و حمایت نیاز دارد. تبدیل دستشویی رفتن به میدان جنگ معمولاً مشکل را حل نمیکند؛ در مقابل، شناخت علت اصلی و برخورد درست میتواند مسیر بهبود را بسیار هموارتر کند.
دیدگاه شما