نوجوانان در این دوره به دلیل نیاز شدید به پذیرفته شدن در جمع همسالان، گاهی رفتارهایی انجام می‌دهند که با ارزش‌ها یا خواسته‌های واقعی آن‌ها همخوانی ندارد. این مسئله زمانی پررنگ‌تر می‌شود که نوجوان مهارت «نه گفتن» یا تصمیم‌گیری مستقل را هنوز به‌خوبی یاد نگرفته باشد.

فشار همسالان؛ مهم‌ترین عامل تأثیرگذاری دوستان

یکی از مفاهیم مهم در روان‌شناسی نوجوان، فشار همسالان است. فشار همسالان زمانی اتفاق می‌افتد که نوجوان برای پذیرفته شدن در یک گروه یا حفظ دوستی، احساس کند باید برخلاف میل یا ارزش‌های خود رفتار کند.

این فشار همیشه آشکار نیست؛ گاهی تنها ترس از طرد شدن باعث می‌شود نوجوان تصمیم‌هایی بگیرد که در شرایط عادی هرگز آن‌ها را انتخاب نمی‌کرد.

برای مثال ممکن است نوجوان:

– برای شبیه شدن به دوستانش سبک پوشش خود را تغییر دهد.

– برای پذیرفته شدن در جمع، قوانین خانواده را نادیده بگیرد.

– به انجام رفتارهای پرخطر تشویق شود.

– از ترس قضاوت دوستان، احساسات یا عقاید واقعی خود را پنهان کند.

هرچه اعتمادبه‌نفس نوجوان بیشتر باشد و رابطه صمیمانه‌تری با والدین داشته باشد، احتمال تأثیرپذیری منفی از فشار همسالان کمتر خواهد بود.

افت تحصیلی

یکی از پیامدهای رایج دوستی‌های ناسالم، کاهش انگیزه و عملکرد تحصیلی است.

اگر بیشتر زمان نوجوان صرف تفریح، بازی، شبکه‌های اجتماعی یا فعالیت‌هایی شود که مانع انجام تکالیف و مطالعه هستند، به‌تدریج افت تحصیلی رخ خواهد داد.

گاهی نوجوان برای همراهی با دوستان، کلاس‌های آموزشی را نادیده می‌گیرد یا نسبت به درس خواندن بی‌انگیزه می‌شود.

در مقابل، حضور در جمع دوستانی که برای پیشرفت تحصیلی ارزش قائل هستند، معمولاً انگیزه نوجوان را نیز افزایش می‌دهد.

افزایش رفتارهای پرخطر

پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهند بسیاری از رفتارهای پرخطر در نوجوانی تحت تأثیر گروه همسالان شکل می‌گیرد.

از جمله:

– سیگار کشیدن

– مصرف الکل یا مواد مخدر

– خشونت و درگیری

– فرار از مدرسه

– رانندگی پرخطر

– استفاده نادرست از فضای مجازی

البته این به معنای تأثیر منفی همه دوستان نیست، اما انتخاب گروه دوستان می‌تواند احتمال این رفتارها را افزایش یا کاهش دهد.

کاهش اعتمادبه‌نفس

گاهی نوجوان در دوستی‌هایی قرار می‌گیرد که به جای حمایت، با مقایسه، تحقیر یا تمسخر همراه هستند.

دوستی‌هایی که در آن:

– موفقیت‌های نوجوان بی‌ارزش شمرده می‌شود.

– ظاهر یا توانایی‌های او مورد تمسخر قرار می‌گیرد.

– احساساتش نادیده گرفته می‌شود.

به‌مرور باعث کاهش عزت‌نفس و احساس ارزشمندی او خواهند شد.

یک دوست خوب باید باعث رشد، آرامش و احساس امنیت شود؛ نه احساس ناکافی بودن.

وابستگی ناسالم به دوستان

داشتن دوست صمیمی ارزشمند است، اما زمانی که نوجوان تمام هویت، شادی یا تصمیم‌های خود را به یک دوست وابسته کند، رابطه از حالت سالم خارج می‌شود.

نشانه‌های وابستگی ناسالم عبارت‌اند از:

– ترس شدید از دست دادن دوست

– ناتوانی در تصمیم‌گیری بدون تأیید او

– کنار گذاشتن خانواده یا علایق شخصی

– احساس بی‌ارزشی در صورت پایان دوستی

هدف از دوستی، رشد متقابل است؛ نه وابستگی کامل.

نشانه‌های یک دوست خوب برای نوجوان

یکی از مهم‌ترین وظایف والدین، آموزش معیارهای انتخاب دوست مناسب است؛ نه انتخاب دوست به جای فرزند.

یک دوست خوب معمولاً ویژگی‌های زیر را دارد:

به احساسات دیگران احترام می‌گذارد.

دوست خوب، شنونده خوبی است و احساسات نوجوان را مسخره یا کوچک نمی‌شمارد.

قابل اعتماد است.

رازدار بودن، صداقت و عمل به قول‌ها از ویژگی‌های مهم یک رابطه دوستانه سالم است.

رفتارهای سالم را تشویق می‌کند.

دوست مناسب نوجوان را به پیشرفت، درس خواندن، ورزش، یادگیری و تصمیم‌های مسئولانه تشویق می‌کند؛ نه به رفتارهای پرخطر.

تفاوت‌ها را می‌پذیرد.

در یک دوستی سالم، هر دو نفر می‌توانند عقاید، علایق و سلیقه‌های متفاوتی داشته باشند، بدون اینکه رابطه آن‌ها آسیب ببیند.

در شرایط سخت کنار دوستش می‌ماند.

دوستی واقعی فقط در زمان شادی معنا ندارد؛ بلکه در شرایط دشوار نیز با حمایت، همدلی و احترام همراه است.