تکنیک های موثر برای یادگیری چیست؟
درس خواندن فقط به معنای ساعتهای طولانی نشستن پشت میز و خواندن کتاب نیست. ممکن است یک دانشآموز چند ساعت مشغول مطالعه باشد، اما بخش زیادی از مطالب را به خاطر نسپارد یا هنگام امتحان نتواند آنها را به یاد بیاورد. در مقابل، دانشآموز دیگری ممکن است زمان کمتری مطالعه کند، اما با استفاده از روشهای مناسب، مطالب را عمیقتر یاد بگیرد و عملکرد بهتری داشته باشد.
به همین دلیل، آشنایی با تکنیک های موثر برای یادگیری میتواند تفاوت زیادی در کیفیت مطالعه ایجاد کند. روش مطالعه مؤثر به دانشآموز کمک میکند زمان خود را بهتر مدیریت کند، تمرکز بیشتری داشته باشد، مطالب را عمیقتر بفهمد و در زمان مناسب آنها را مرور کند.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم برای موفقیت تحصیلی فقط باید بیشتر درس بخوانیم. در حالی که علاوه بر مقدار مطالعه، نحوه درس خواندن نیز اهمیت زیادی دارد. مطالعه بدون برنامه، خواندن چندباره یک متن بدون تلاش برای یادآوری، حفظ کردن مطالب بدون درک مفهوم و مطالعه طولانی بدون استراحت، ممکن است زمان زیادی بگیرد اما لزوماً به یادگیری بهتر منجر نمیشود.
در این مقاله با مهمترین تکنیک های موثر برای یادگیری آشنا میشویم و بررسی میکنیم چگونه میتوان با تغییر روش مطالعه، تمرکز و ماندگاری مطالب را افزایش داد.
تکنیک های موثر برای یادگیری چیست؟
تکنیکهای یادگیری مجموعهای از روشها و راهکارهایی هستند که به دانشآموز کمک میکنند اطلاعات را بهتر دریافت، پردازش، سازماندهی و به خاطر بسپارد.
هدف از استفاده از این تکنیکها این نیست که دانشآموز ساعتهای بیشتری درس بخواند؛ بلکه هدف این است که زمان مطالعه با کیفیت بیشتری مورد استفاده قرار بگیرد.
برای مثال، فرض کنید دانشآموزی یک فصل کتاب را سه بار پشت سر هم میخواند. ممکن است در پایان احساس کند مطالب را به خوبی یاد گرفته است، اما وقتی کتاب را میبندد، نتواند نکات اصلی را توضیح دهد.
در روشهای یادگیری فعال، دانشآموز فقط دریافتکننده اطلاعات نیست؛ بلکه باید با مطالب درگیر شود، از خودش سؤال بپرسد، آنها را توضیح دهد، از حافظه بازیابی کند و در فاصلههای مختلف مرور داشته باشد.
به همین دلیل، یکی از مهمترین اصول در روش صحیح درس خواندن این است که مطالعه را از یک فعالیت کاملاً منفعل به یک فرایند فعال تبدیل کنیم.
چرا بعضی روشهای درس خواندن نتیجه خوبی ندارند؟
بسیاری از دانشآموزان تصور میکنند اگر یک مطلب را چندین بار بخوانند، حتماً آن را یاد خواهند گرفت. اما خواندن چندباره همیشه به معنای یادگیری عمیق نیست.
یکی از دلایل این موضوع، ایجاد احساس آشنایی با متن است. وقتی دانشآموز یک مطلب را چند بار میبیند، متن برایش آشنا میشود و ممکن است تصور کند آن را به خاطر سپرده است؛ در حالی که هنگام پاسخ دادن به سؤال بدون نگاه کردن به کتاب، ممکن است بخش زیادی از اطلاعات را نتواند به یاد بیاورد.
از دیگر اشتباهات رایج میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مطالعه بدون هدف مشخص
- درس خواندن در محیط پر از حواسپرتی
- استفاده مداوم از تلفن همراه هنگام مطالعه
- حفظ کردن مطالب بدون درک مفهوم
- نداشتن مرور منظم
- مطالعه طولانی بدون استراحت
- به تعویق انداختن مطالعه تا شب امتحان
- فقط خواندن جزوه و کتاب بدون حل سؤال
- تلاش برای مطالعه چند درس بهصورت همزمان
بنابراین، اگر دانشآموز با وجود ساعتهای زیاد مطالعه نتیجه مطلوبی نمیگیرد، ممکن است مشکل اصلی در روش مطالعه باشد، نه در میزان تلاش او.
مطالعه فعال؛ یکی از مهمترین تکنیکهای یادگیری
در مطالعه فعال، دانشآموز فقط متن را نمیخواند؛ بلکه تلاش میکند با آن تعامل داشته باشد.
برای مثال، پس از مطالعه چند صفحه میتوان کتاب را بست و از خود پرسید:
- موضوع اصلی این قسمت چه بود؟
- چه نکات مهمی یاد گرفتم؟
- اگر معلم از این قسمت سؤال بدهد، چه چیزی ممکن است بپرسد؟
- آیا میتوانم این مطلب را بدون نگاه کردن به کتاب برای شخص دیگری توضیح دهم؟
این نوع سؤالها باعث میشوند دانشآموز برای یادآوری و پردازش اطلاعات تلاش کند.
یکی از روشهای ساده برای شروع مطالعه فعال این است که بعد از مطالعه هر بخش، چند دقیقه کتاب را کنار بگذارید و هر چیزی را که به یاد دارید با زبان خودتان بیان کنید.
اگر در توضیح دادن مشکل داشتید، به کتاب برگردید، قسمت موردنظر را دوباره بررسی کنید و سپس دوباره تلاش کنید آن را از حافظه توضیح دهید.
تکنیک سؤالسازی برای یادگیری بهتر
یک روش کاربردی دیگر این است که دانشآموز هنگام مطالعه، از متن سؤال طراحی کند.
برای مثال اگر در کتاب نوشته شده باشد:
مهمترین عوامل مؤثر در وقوع این رویداد چه بودند؟
این روش باعث میشود دانشآموز هنگام مطالعه به دنبال اطلاعات مهمتر باشد و ساختار مطالب را بهتر درک کند.
همچنین سؤالهایی که دانشآموز خودش طراحی میکند، میتوانند در زمان مرور بهعنوان ابزار یادآوری مورد استفاده قرار بگیرند.
خلاصهنویسی؛ اما نه برای همه مطالب
خلاصهنویسی یکی از روشهای شناختهشده مطالعه است، اما اگر به شکل نادرست انجام شود، میتواند زمان زیادی بگیرد.
برخی دانشآموزان تقریباً تمام کتاب را دوباره در دفتر خود مینویسند و تصور میکنند در حال خلاصهنویسی هستند. در حالی که هدف از خلاصهنویسی، حذف اطلاعات غیرضروری و نگه داشتن نکات اصلی است.
یک خلاصه خوب باید:
- کوتاهتر از متن اصلی باشد.
- نکات کلیدی را در خود داشته باشد.
- با زبان ساده و قابل فهم نوشته شود.
- برای مرور سریع مناسب باشد.
- ساختار مطالب را مشخص کند.
بهتر است دانشآموز ابتدا مطلب را بفهمد و سپس خلاصهنویسی کند. نوشتن خلاصه همزمان با اولین مواجهه با یک مطلب، گاهی باعث میشود تمرکز از فهم موضوع به رونویسی از کتاب منتقل شود.
آیا هایلایت کردن مطالب باعث یادگیری بهتر میشود؟
هایلایت کردن میتواند برای مشخص کردن نکات مهم مفید باشد، اما نباید به روش اصلی مطالعه تبدیل شود.
اگر دانشآموز تقریباً تمام صفحه را با چند رنگ مختلف علامتگذاری کند، هایلایت کردن دیگر کاربرد اصلی خود را از دست میدهد.
برای مثال، به جای علامتگذاری یک پاراگراف کامل، میتوان یک تعریف، یک فرمول، یک تاریخ مهم یا یک نکته کلیدی را مشخص کرد.
هدف از هایلایت کردن باید این باشد که در زمان مرور، چشم سریعتر به قسمتهای مهم هدایت شود.
در بخش بعدی مقاله، سراغ تکنیکهای قدرتمندتر میرویم؛ از جمله بازیابی فعال، روش فاینمن، مرور فاصلهدار، تستزنی برای یادگیری، تکنیک پومودورو و روشهای افزایش تمرکز هنگام درس خواندن و بررسی میکنیم هرکدام را چگونه میتوان در برنامه روزانه دانشآموز اجرا کرد.
تکنیک بازیابی فعال؛ یکی از مؤثرترین روشهای یادگیری
یکی از روشهای مؤثر برای اینکه مطالب مدت بیشتری در حافظه باقی بمانند، بازیابی فعال است. در این روش، به جای اینکه فقط دوباره متن را بخوانید، تلاش میکنید اطلاعاتی را که مطالعه کردهاید بدون نگاه کردن به کتاب یا جزوه به یاد بیاورید.
برای مثال، اگر یک فصل علوم را مطالعه کردهاید، کتاب را ببندید و از خودتان بپرسید:
- موضوع اصلی این فصل چه بود؟
- مهمترین مفاهیم چه بودند؟
- چه تعاریفی را به خاطر دارم؟
- اگر معلم از این قسمت سؤال بپرسد، چه پاسخی میدهم؟
در این روش، حتی اگر نتوانید همه مطالب را به یاد بیاورید، همین تلاش برای بازیابی اطلاعات بخشی از فرایند یادگیری است.
چگونه بازیابی فعال را انجام دهیم؟
بعد از مطالعه یک بخش:
۱. کتاب را ببندید.
۲. چند سؤال درباره مطلب از خودتان بپرسید.
۳. پاسخها را بدون نگاه کردن به متن بیان یا روی کاغذ بنویسید.
۴. پاسخ خود را با کتاب مقایسه کنید.
۵. قسمتهایی را که فراموش کردهاید دوباره مطالعه کنید.
این چرخه را میتوان در پایان هر فصل یا حتی بعد از چند صفحه اجرا کرد.
روش فاینمن؛ مطلب را طوری توضیح دهید که انگار معلم هستید
یکی دیگر از تکنیک های موثر برای یادگیری، روش ریچارد فاینمن است. ایده اصلی این روش ساده است: اگر واقعاً مطلبی را فهمیده باشید، باید بتوانید آن را با زبان ساده توضیح دهید.
برای اجرای این تکنیک، تصور کنید قرار است موضوع موردنظر را برای یک کودک یا فردی که هیچ اطلاعاتی درباره آن ندارد توضیح دهید.
مثلاً اگر موضوع «چرخه آب» است، به جای تکرار جملات کتاب، تلاش کنید با زبان خودتان توضیح دهید:
آب از سطح زمین تبخیر میشود، بخار آب بالا میرود و در شرایط مناسب به قطرات آب تبدیل میشود. سپس بارش اتفاق میافتد و آب دوباره به زمین برمیگردد.
اگر هنگام توضیح دادن متوجه شدید نمیتوانید یک قسمت را ساده بیان کنید، احتمالاً هنوز آن بخش را بهخوبی درک نکردهاید.
در این مرحله به کتاب برگردید، قسمت مشکل را دوباره مطالعه کنید و سپس تلاش کنید آن را با زبان ساده توضیح دهید.
شاعران میگویند که علم، زیبایی ستارهها را ضایع میکند، چونکه آنها را صرفاً کرههایی از اتمها و مولکولهای گاز میدانند. البته هیچ چیز «صرفِ» خودش نیست. من هم میتوانم ستارهها را در آسمان شب کویر ببینم و شکوهشان را حس کنم.
تکنیک پومودورو برای مدیریت زمان مطالعه
یکی از روشهای شناختهشده برای مدیریت زمان، تکنیک پومودورو است. در این روش، زمان مطالعه به بازههای مشخص تقسیم میشود و بین آنها استراحت کوتاه قرار میگیرد.
برای مثال، میتوانید:
۲۵ دقیقه مطالعه + ۵ دقیقه استراحت
را امتحان کنید.
پس از چند چرخه، میتوان یک استراحت طولانیتر در نظر گرفت.
با این حال، عدد ۲۵ دقیقه قانون قطعی برای همه افراد نیست. بعضی دانشآموزان ممکن است بتوانند ۴۰ یا ۵۰ دقیقه با تمرکز مناسب مطالعه کنند و سپس استراحت داشته باشند.
هدف اصلی این تکنیک، ایجاد یک ساختار مشخص برای مطالعه و جلوگیری از خستگی و حواسپرتی است.
در زمان مطالعه بهتر است تلفن همراه و عوامل مزاحم از محیط دور باشند و زمان استراحت نیز واقعاً برای استراحت استفاده شود.
چگونه هنگام درس خواندن تمرکز خود را افزایش دهیم؟
حتی بهترین روش مطالعه هم زمانی نتیجه میدهد که دانشآموز بتواند توجه خود را روی فعالیت موردنظر حفظ کند.
برای افزایش تمرکز میتوان چند اقدام ساده انجام داد.
- محیط مطالعه را آماده کنید
- میز مطالعه بهتر است تا حد امکان خلوت و منظم باشد. وجود وسایل غیرضروری روی میز میتواند باعث حواسپرتی شود.
- تلفن همراه را دور کنید
- پیامها، شبکههای اجتماعی و اعلانهای تلفن همراه میتوانند تمرکز را مختل کنند. بهتر است هنگام مطالعه تلفن همراه روی حالت بیصدا قرار گیرد و خارج از دسترس باشد.
- یک کار را در یک زمان انجام دهید
- همزمان درس خواندن، پاسخ دادن به پیامها و تماشای ویدئو باعث نمیشود چند کار را بهتر انجام دهید؛ بلکه معمولاً توجه بین فعالیتهای مختلف تقسیم میشود.
- هدف هر جلسه را مشخص کنید
وقتی بدانید دقیقاً قرار است در یک جلسه چه کاری انجام دهید، شروع مطالعه آسانتر میشود.
خواب چه نقشی در یادگیری دارد؟
یادگیری فقط در زمان نشستن پشت میز اتفاق نمیافتد. خواب کافی نیز برای عملکرد مناسب ذهن و تثبیت اطلاعات اهمیت دارد.
به همین دلیل، کمخوابی برای درس خواندن طولانیتر لزوماً تصمیم خوبی نیست.
دانشآموزی که شبها دیر میخوابد و صبح با خستگی بیدار میشود، ممکن است هنگام مطالعه تمرکز و کارایی پایینتری داشته باشد.
بهتر است خواب کافی، زمان مطالعه و استراحت در برنامه روزانه در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
اهمیت خواب کافی در افزایش توجه و تمرکز
چگونه برای هر روز برنامه مطالعه داشته باشیم؟
برنامهریزی درسی نباید آنقدر سنگین باشد که دانشآموز نتواند آن را اجرا کند.
بهتر است در برنامه روزانه، درسهای مختلف با توجه به میزان دشواری و اهمیتشان تقسیم شوند.
برای مثال، میتوان:
– یک درس سخت را در زمانی قرار داد که انرژی و تمرکز بیشتری دارید.
– بین دو درس دشوار یک درس سبکتر قرار داد.
– زمان مشخصی برای مرور مطالب قبلی در نظر گرفت.
– زمانی برای استراحت و فعالیتهای روزانه باقی گذاشت.
همچنین بهتر است برنامه انعطافپذیر باشد. اگر یک روز نتوانستید تمام برنامه را اجرا کنید، نباید کل برنامه را کنار بگذارید. میتوانید فعالیتهای باقیمانده را دوباره تنظیم کنید.
هدف از برنامهریزی این است که مطالعه را منظمتر کند، نه اینکه باعث ایجاد استرس بیشتر شود.
اشتباهاتی که یادگیری را کاهش میدهند
حتی اگر دانشآموز با تکنیکهای مختلف مطالعه آشنا باشد، بعضی عادتها میتوانند کیفیت یادگیری را کاهش دهند.
مطالعه در شب امتحان
فشرده کردن حجم زیادی از مطالب در یک شب، فرصت کافی برای درک، تمرین و مرور را از دانشآموز میگیرد.
دوبارهخوانی بیش از حد
خواندن چندباره یک متن ممکن است احساس تسلط ایجاد کند، اما بهتر است بخشی از زمان مطالعه به بازیابی فعال و حل سؤال اختصاص داده شود.
حفظ کردن بدون فهمیدن
حفظ کردن ممکن است برای بعضی مطالب ضروری باشد، اما در موضوعات مفهومی، ابتدا باید ارتباط میان مطالب را درک کرد.
مطالعه همراه با تلفن همراه
چک کردن مداوم پیامها و شبکههای اجتماعی تمرکز را مختل میکند. بهتر است هنگام مطالعه، عوامل حواسپرتی تا حد امکان حذف شوند.
حذف خواب برای مطالعه بیشتر
کم کردن خواب برای افزایش ساعت مطالعه، همیشه باعث افزایش یادگیری نمیشود. استراحت و خواب کافی نیز بخشی از یک برنامه تحصیلی سالم هستند.
مقایسه میزان مطالعه با دیگران
ممکن است یک دانشآموز در دو ساعت به اندازه دانشآموز دیگری در سه ساعت پیشرفت کند. کیفیت مطالعه اهمیت بیشتری از مقایسه صرف ساعتهای مطالعه دارد.
جمعبندی؛ چگونه بهتر درس بخوانیم؟
برای یادگیری بهتر لازم نیست همیشه ساعتهای بیشتری درس بخوانیم. آنچه اهمیت دارد این است که از روشهای مناسب استفاده کنیم و مطالعه را از یک فعالیت منفعل به فرایندی فعال تبدیل کنیم.
تکنیکهایی مانند بازیابی فعال، مرور فاصلهدار، روش فاینمن، سؤالسازی، حل تمرین و بررسی اشتباهات میتوانند به دانشآموز کمک کنند مطالب را عمیقتر یاد بگیرد.
در کنار این تکنیکها، داشتن خواب کافی، استراحت منظم، محیط مناسب و برنامهریزی واقعبینانه نیز اهمیت دارد.
همچنین نباید فراموش کرد که بهترین روش مطالعه برای همه دانشآموزان یکسان نیست. ممکن است یک روش برای یک فرد بسیار مفید باشد و فرد دیگری با ترکیبی متفاوت از تکنیکها نتیجه بهتری بگیرد.
بنابراین دانشآموز باید روشهای مختلف را امتحان کند، نتیجه آنها را بررسی کند و بهتدریج شیوهای را پیدا کند که با شرایط، سن، نوع درس و ویژگیهای شخصی خودش هماهنگتر است.
در نهایت، موفقیت تحصیلی بیشتر از آنکه به ساعتهای طولانی مطالعه وابسته باشد، به مطالعه منظم، یادگیری فعال، مرور مناسب و استمرار نیاز دارد.
دیدگاه شما